2026ko otsailaren 21ean zenbait boluntario elkartu ginen Lekeition. Alde batetik, bertoko Herripedia sortzeko asmoa zegoen eta bestetik Lekeitioko basilika aurrean elorri zuri berri bat landatzeko asmoa.

Bi kontu horiek uztartzea@Oraina wikilariaren ideia izan zen. @Oraina wikilaria, Etor lagunentzat, izan zen bi proiektu horiek pentsatu eta pentsatutakoa gauzatzeko bidean lagun batzuk animatu zituena.

Wikilari batzuen eta Lekeitioko lagun batzuei esker, Lekittopedia jaio zen 2026-02-21 hartan eta gero elorri zuri gazte bat landatu egin zuten Ruiz de Erentxundarrek, Guiller aitak eta Jokin semeak. Auzolana, gehien bat, bi horiekin solas egitea izan zen, aita-semeak ekarri baitzituzten elorri gaztea, landatzeko tresneria eta beharrezko material guztiak eta haiek jarri zuten euren besoen indarra. Hortxe geratu dira biak, udaberriaren zain; elorri zuri gaztea eta Lekittopedia, alegia.

Lekeitioko elorri zuri ihartua. 2010an ihartu eta 2026ko otsailean ordeztu egin zuten EWKEko boluntario batzuen ekimenez eta Atabaka Kultur Elkarteko boluntario batzuen ezinbesteko laguntzaz.
Lekeitioko elorri zuri gaztea, 2026-02-21ean landatua.

Lekittopediaren jaiotza

@Oraina wikilariaren familiarteko batzuk, Atabaka taldeko lagun batzuk, @ksarasola, @GorkaAzk eta @Josi_Sierra wikilariak hurbildu ziren Lekittopediaren jaiotzan eta elorri zuri gaztearen landaketan laguntzera. Topaketa egin genuen Eusebio Erkiaga Kultur Etxean. Zorionez Lekittopedia jaio zen egunean WiFia itzuli zen Lekeitiora, aurreko aste osoa Internetik gabe egon baitziren herrian. Topaketaren ostean Independentziaren plazara joan ginen elorri zuri gaztearen landaketa ikustera.

Saltsa ikusita, edo aurreko egunetan jarritako kartelak ikusita, Lekeitiar espontaneo batzuk elkartu ziren basilika aurrean sortu zen taldearekin, tartean basilikako erretore ondarrutarra… Azkenik lekeitiar batzuek “Elorri zuri ganeko” ereserkia abestu zuten a cappella. Apaizak eta lekeitiar lagun batek egun handirako gordetzen den idazkun handia atera zuten eta elorri zuri gaztearen ondoan paratu zuten, non ereserkiaren hitzetan “ta errukia” falta den. (Baten batek pentsatu zuen ereserkiko hitz horiek idatzi zituenak errukia benetan falta dela erabakiko zuela bere garaian).

@Josi_Sierrak animatu zituen bertaratukoak ‘Elorri zuri ganeko’ ereserkia abestera eta berak grabatu eta geroago editatu zuen eguneko >> bideo-erreportajea <<

>> bideo-erreportajea <<

Aurretik, goizeko 10:30etan Lekeitiopedia > Lekittopedia herripediaren jaiotza ofiziala ospatu genuen.

Bertaratutako guztiok ginen, nolabait, @Oraina wikilariaren ezagunak Eusebio Erkiaga Lekeitioko Kultur Etxean egindako topaketan. Esate baterako, Etorren amaginarrebak ekarri zuen Lekeitioko argazki zaharren liburu bat, (ISBN eta egile eskubide informaziorik gabeko liburua), eta argazki digital batzuk telefonoan. Emakume hau bere lehen wiki-artikulua idazten animatu nahi izan zuen @GorkaAzk wikilariak… Eta animatu zen. Emakumea euskararekin ausartu ez, -ahoz normal egiten badu ere, irakurtzen eta idazten ausartu ez-, eta gaztelaniaz idatzi nahi izan zuen bere lehen artikulua. Pare bat argazki Commonsera kargatu eta gaztelaniazko testu bat argitaratzeraino iritsi zen @Adita2026 wikilari hasiberria. Denbora gutxian: “Hotel Zabalecua” es.wikipedia.org horretan argitaratuta zegoen. Tamalez artikuluari sendotasuna emateko erreferentziarik topatu ez, eta, konturatu orduko, zuhaitza landatzeko ordua iritsia zen. (Dena esan behar: “Hotel Zabalecua” artikulua berehala ezabatu zuten es.wikipedia.org horretatik, baina, hala ere, gaur egun bilatzaileek, eskatu gabe ere, erabiltzen duten AA demonio horiek direla medio, ezabatutako artikulu hura erakusten dute, Hotel Zabalecuaren beste erreferentziarik topatzen ez dutelako edo).

Laburbilduz: egun horretan Lekittopedia jaio zen eta elorri zuri gazte bat landatu zuten Lekeition.

Jokin Ruiz de Erentxun, tutoreari eusten. Hondarretaraino zulatu zuten lurra, Lekeitioko Isuntzako harea aurkitzeraino, tartean ihartutako elorri zaharraren eta plazako ezkien sustrai batzuk topatuz. Elorri zuri gazteak tutore sendoa izango du hurrengo urteetan; Jokinek eta Guillerrek, bere aitak, lan fina egin zuten.

Jokin eta Guiller Ruiz de Erentxun, ihartutako elorri zuriaren enborraren zati bat erakusten.

EWKEk, eguna gogoratzeko, altzairuzko idazkuna erosi zuen eta Lekeitioko udaleko langileek idazkuna metalezko hesira lotu egin zuten hurrengo lanegunean. (QR kodeak Lekeitioko elorri zuria artikulura bideratzen du).

Mila esker egun horretan laguntzera hurbildu ziren guztiei, eta urrutitik ere lagundu zutenei, @Izaskun_Salazar kasu, (Beasainpedia izan da Lekittopediaren eredu nagusia).

Dokumentuaren milurtekoa ospatzeko, EWKEk horma-irudi bat argitaratu du.

Asmoa da dokumentuaren garrantzia azpimarratzea eta ikastetxeetan, leku publikoetako pasabideetan, bulegoetan, horma-irudi hori eskegita ikustea. Kopia bat eska dezakezu EAEko liburutegietan. (Interesatuek kopia bana doan eramateko argitaratu dira horma-irudiak).

2025. urte honetan mila urte bete dira ipuscoa lehen aldiz dokumentatu zenetik, San Juan de la Peña monasterioan topatutako dokumentu batean. Euskal wikilariok parte hartu genuen, edizio lehiaketa bat antolatuz, ospakizun hori hauspotzerakoan.

Kasualitatez, 2025. urte honetan ere, mila urte bete dira Gastehiz eta Arabako beste hainbat herriren izenak lehen aldiz dokumentatu zirenetik.

Aurreko 2025eko abenduaren 2an, EWKEk, , Gasteizko Letren fakultateko EHUko irakasle batzuen laguntzarekin, (mila esker, bereziki, Gorka Elordieta eta Julen Manterola irakasleei), euskararen historiografian gehien aipatzen den dokumentuetako baten milurtekoa ospatzeko horma-irudi bat aurkeztu zuen.

Aurkezpenean, Julen Manterola irakasleak dokumentu horren garrantziaz hitz egin zuen.

Dokumentu horren jatorrizko bertsioa 1025. urtean idatzi zen, eta gero, “garbira pasatu” zuten XII. mendearen amaieran, (c. 1196. urtean), Donemiliaga Kukulako monasterioko monje batzuek. (Kopiatzaile bat baino gehiago egon zela pentsatzen dute David Peterson bezalako adituek). Letra molde galikanoa erabiliz horrelako dokumentu batzuk batu zituzten kodex batean, eta horregatik kodex horri Kodex galikanoa edo Becerro galicano deitzen zaio. Gaztelaniazko Becerro izendapen hori, kodexa behi edo zekor larruz egina dagoelako erabiltzen da. Monasterioan bazegoen antzeko beste kodex bat, letra gotikoz idatzia, baina, Fidel Fitak eskura izan bazuen ere, gero galdu egin zen.

2025. urteko urrian, Kodex galikanoa Arabako Artxiboan ikusgai egon zen. Arabako golde-muturra erakusten duten erdiko folioak ikusgai. (Ezkerrean Gastehiz ikus daiteke)

Donemiliagako goldea, Donemiliagako golde-muturra edo Arabako nabarra, (jatorriz, latinez, De ferro de Alava) Kodex galikanoa edo Becerro galicano horretan jasotzen diren dokumentuen artean bigarren luzeena da. Arabako historia eta euskararen historia ikertzen dutenentzat altxor preziatua. Munduan kultura oso gutxik daukate pareko dokumenturik beren iragana ikertzeko. Latinez idatzitako testu batean, hirurehun leku-izen baino gehiago aipatzen dira, 1025. urteko itxurarekin, garai hartako herrien eta garai hartako barrutien izenak.

Koldo Mitxelenak, esate baterako, dokumentu osoa kopiatu zuen bere Textos Arcaicos Vascos (1964) obran eta iruzkin baliotsu batzuk egin zituen.

No hay probablemente ningún documento medieval en
el que los nombres vascos tengan un aspecto tan arcaico
como en éste. Su valor se acrecienta además por el hecho
de que el área cubierta por los nombres se repaite en dos
territorios lingüísticos claros, vasco y romance, con una
zona intermedia que podemos presumir bilingüe en dis-
tintos grados.
El arcaísmo se manifiesta en el mismo cuerpo de los
nombres, mucho más largos en general que los modernos:
Bahaheztu, ya en 1257 Maeztu, Uhulla, mod. Ula (en 1257
Uula), suf. –zaha… Mitxelena. TAV. (1964)

Koldo Mitxelenaren osteko euskalari eta historialari askok arreta handiz aztertu dute Kodex galikanoa eta bereziki bertan agertzen den Donemiliagako goldea, Donemiliagako golde-muturra edo Arabako nabarra delako dokumentua. Erdi Aroko Arabako historia eta Erdi Aroko Arabako hizkuntzak ezagutzeko dokumentu oso baliotsua da. EHUko lan talde batek, duela urte batzuk, Kodex galikanoaren edizio digital bat argitaratu zuen. (2025-12-02an, Julen Manterolak, Letren fakultatean egindako aurkezpenean, besteak beste esan zuen edizio digital horrek, Wikipediak bezala, ekarpen berriak eta eguneratzeak onartzen dituela).

EWKEk, dokumentuaren milurtekoaren aitzakia aprobetxatuz,dokumentu horren ezagutza zabaldu nahi izan du. Wikipediako artikuluak hobetzeaz gain, Donemiliagako goldea artikulua eta bertan aipatzen diren herrien zerrenda hobetzeaz gain, horma-irudi bat sortzeko eta jendaurreko aurkezpen bat antolatzeko lan pixka bat egin da aurten wikilarien elkartean… Letren fakultateko aurkezpenean Galder Gonzalez @theklan wikilariaren hutsunea nabaritu genuen, baina une horretan São Paulon lanean zegoen. Galderrek azaldu zezakeen, besteak beste, nola sortu eta maketatu duen horma-irudia, Wikidata-eta erabiliz (eta magia pixka bat, eta ematen duena baino lan gehiago eginez…). Galderren hutsunea nolabait betetzeko @gorkaazk wikilariak artikuluak idazteko erabili diren iturri batzuk-eta aipatu zituen.

Mila esker Koldo Biguri wikilariari EHUko irakasleekin harremanetan jartzeko zubia eraikitzeagatik. (Gorago aipatu ditugun Gorka Elordieta eta Julen Manterola irakasleek eskuzabal oparitu ziguten beren denboraren eta jakinduriaren puska bat).

Mila esker @Oraina, @protoeuskaldun eta Garbiñe wikilariei eta aurkezpenera etorri ziren guztiei.

Arabako hedabide bakar batek eman zuen jendaurreko aurkezpenaren berri, argazkilari bat bidaliz eta EWKEk bidalitako prentsa-oharra itzultzaile automatiko batekin, edo, itzuliz.

Mila esker, baita, Estibaliz Zubiaur Etcheverry liburuzainari EAEko liburutegien babesa kudeatzeagatik horma-irudia banatze lanetarako. Mila esker EAEko liburuzain guztiei horma-irudiak banatzen hartuko duten aparteko lanagatik… Ea noraino betetzen den gure hasierako asmoa. Ea laster horma-irudiaren kopiak ikastetxeetan eta eraikuntza publiko askotan eskegita ikusten ditugun.

Arabar hori: zure herriak, zure auzoak, zure abizenak ez ditu, bada, aurten beteko mila urte?

Wikilari bat horma-irudi sorta bat liburutegi batera eramaten. Proiektu honen azken-aurreko lana: horma-irudien banaketa. EAEko liburutegien laguntzaz egin zen. Batez ere eskerrak eman behar Ignacio Aldecoa eta Ibaiondo liburutegiei, eta Gasteizko Arkeologia Museoari.
Ea azkenik horma-irudiak leku publikoetan ikusgai geratzen diren. Horretarako, ahoz ahoko transmisioa eta zure laguntza eskatzen dizuegu.

P.S.1 Lakuako funtzionario askok beren bulegoetako hormetako zartatuak disimulatzeko horma-irudiak erabiltzen hasi dira. Lakuako liburutegian utzitako kartel guztiek hegaz egin dute.

P.S.2 Jakin dugu Manuel Iradier Txango-elkartekoek kartelaren ale batzuk eraman dituztela 2025-12-02 – 2026-01-31 datetan antolatu duten erakusketarako.

Horma irudi bat, behintzat, helmugaraino iritsi zen: ikastetxe bateraino. Arabako Foru Aldundiak argitaraturiko liburuxka batekin erakusgarri bigarren hezkuntzako ikastetxe batean.