Wikipediak Xacobeo 2021 urteko ospakizunekin bat egiten du, Donejakue Bidearen etapetan aurki daitezkeen ondare-elementuak dokumentatuz.

Gehiago irakurri

Kaixo Eniisi Lisika. Askotan ikusten zaitugu euskarazko Wikipedian editatzen, baina ez zara Euskal Herrian jaioa. Nor da Eniisi Lisika eta zer du gogoko?

Kaixo euskaldun guztiei. Bai, zuzen zaudete, euskarazko Wikipedia askotan irakurtzen dut eta artikuluetan akatsak ikustean beti zuzentzen ditut. Errusian bizi naiz eta nire egiazko izena Vitali (Виталий, Vitalij errusieraz) da, baina gaur egun Eniisi Lisika izena hobesten dut. Zer esan nahi du izen honek eta nondik eratorri den? Izen hau nik «eskuz» sortutako hizkuntzatik eratorri zen eta «Arrano Hilezkorra» esan nahi du. Hizkuntza hori krutxiera da (berezko izena Baazdul Krotol’, «espirituen hizkuntza», duena; ingelesez «Crootch» da hizkuntzaren izena); krutxiera nik neuk osoki sortu nuen eta oso hizkuntza zaila da; 25 kasu gramatikal eta 15 denbora gramatikal gutxi-gorabehera dituelako. Hizkuntzak 2.500 hitz ditu gutxi-gorabehera eta garatzen jarraitzen dut. Euskaratik hartutako hitz batzuk ere ditu (baina krutxierazko hitzen 90% ez dira maileguak eta neuk sortu nituen hitz horiek): euskarazko maileguak dituen hizkuntza ez da oraindik izan Lurrean, beraz, gogoeta hori atsegingarri iruditu zitzaidan.

Igarri duzue jadanik hizkuntzak oso gogoko ditudala eta egia da: hizkuntzen mundua harrigarria da eta ni osoki bizi naiz mundu honetan; «arrain bat uretan bezala» esango genuke errusieraz. Nolanahi ere, euskara Lurreko hizkuntza atsegingarriena da niretzat eta, beraz, euskara ikasten hasi nintzen 2018an. Beste hizkuntzak ere ikasten ditut: alemaniera, poloniera, bepsaera (nire errepublikako oso hizkuntza txikia) eta, noski, ingelesa. Horrez gain, abestea gogoko dut, krutxieraz eta euskaraz bereziki, eta batzuetan euskara eta krutxierara abestiak itzultzen ditut.



Nolatan hasi zinen euskaraz idazten?

Lehenago esan bezala, euskara Lurreko hizkuntza ederrena da niretzat. Eta Wikipedia ere aspalditik atsegingarria dut proiektu hau hizkuntzekin lotuta baitago. Errusierazko Wikipedian aritzen nintzen bakarrik lehenago, baina gaur egun euskarazko Wikipedian ere aritzen naiz. Nire jakintza jadanik nahikoa denez, artikuluak itzultzen hasi naiz eta hizkuntzei buruzko artikuluak hobetu nahi dut.

Zergatik euskara atsegin duzu zehazki?

Hizkuntzak soinuaren arabera nagusiki epaitzen ditut. Gramatika ere garrantzitsua da zalantzarik gabe, baina soinuak lehenengo zirrara egiten du eta euskara lehen aldiz entzun nuenean, bere soinua zirraragarri iruditu zitzaidan: oso ederra! Gaur egun oraindik ere txundigarri iruditzen zait euskararen soinua (200 hizkuntza baino gehiago entzun nituela kontuan hartuz). Eta bigarren gauza: euskara hizkuntza bakartua da, guztiok dakigunez. Horrelako hizkuntzak interesgarrienak eta oso misteriotsuak dira. «Zein hizkuntza ederra, euskera guria! Inun ez det arkitzen beste bat hobia!».

Wikimediako zein proiektutan zara aktibo?

Errusierazko eta euskarazko Wikipediaz gain, bepsaerazko Wikipedian ere aritzen hasi nintzen, baina bepsaeraren jakintza oraindik txarra dut, beraz, ezin dut asko egin, artikulu txikiak idatzi bakarrik. Errusierazko Wikipedian hainbat artikulu on eta nabarmenak idatzi nituen, baita euskarari buruzko artikulua hutsunetik nahiko luze izatera garatu ere. Horrez gain, errusierazko Wikiversity proiektan euskararen ikasgai batzuk idatzi nituen. Sarritan Wiktionary (Wikimediako hiztegia) irakurtzen dut, bereziki hitzen jatorriei buruz jakiteko, baina ez ditut bertako artikuluak aldatzen. Batzuetan Wikipediaren beste ataletako artikuluak aldatzen ditut, ohitura bitxia da: beste hizkuntzetan idatzitako testuak irakurri gogoko dut, hizkuntza horiek oraindik ez jakin arren. Hitzak oso gogoko ditut!

Zergatik da zuretzat garrantzitsua euskara bezalako hizkuntza txikiek Wikipedian indartsu egotea?

Egia tristea da, baina gaurko munduan ia guztiek ingelesa jakin nahi dute, beste hizkuntzak ahaztuz. Hizkuntza txikiak suntsitzen dituzten hizkuntza indartsu batzuk ditugu eta urte berri bakoitzarekin egoera txarrago bihurtzen da. Nik hizkuntza indartsu hauek inoiz ez nituen atsegin, hizkuntza txikiak baizik. Noski, ingelesa ere ikasi behar nuen eta oso hizkuntza erabilgarria da gaur egun, baina ez da inoiz atsegina izango niretzat. Eta Wikipedia, uste dut, hizkuntza txikiak gordetzen laguntzen digula. Ingeles eta besteek indar handia dute, baina ez dut itxaropena galtzen. Oso pozik nago euskarazko Wikipedia indartsu dagoelako.

Zure Wikipediako profilean diozu euskaraz bizi nahi duzula. Euskaraz bizi zaitezke Errusian? 

Egia esanda, askok ez dakite euskara zer den errusiarren artean. Nire lagun guztiek ere, ezagutu nituenean, ez zekiten, baita nire irakasleak (alemaniera edo latinera irakasten dutenak, adibidez) ere. Hemengo jendeari sarritan azaldu behar dut euskara zer den eta zergatik harrigarria den, baina ez nago triste euskaraz bizitzea lortzen dudalako nolanahi ere, Internetari esker.

Hezkuntzako langileentzat mezu bat da hau. 2020-2021 ikasturtea hastear da, inoiz baino ziurgabetasun gehiagorekin. Horregatik, guk…

Lagundu nahi dugu

Lau urte dira jada Euskal Wikilarien Kultura Elkarteak bere Hezkuntza Programa hasi zuela. Tarte honetan 3.000 ikasle baino gehiagok 4 milioi hitz baino gehiago gehitu dituzte Euskarazko Wikipedian. 1.500 artikulu inguru sortu dituzte, 3.000 artikulu inguru hobetu dituzte eta 9.000 erreferentzia bibliografiko gehitu dizkiote euskarazko Wikipediari.

Gehiago irakurri

Txiolari batek mezu pribatua bidali zigun aurrekoan, ohartarazten Pasai Donibaneko traineruak artikuluan agertzen zen 1941eko irudia ez zela Pasai Donibane, Orio baizik. Wikipedian artikulu bat zuzentzea erraza bada ere (dagoeneko jartzen du Orio dela) argazkien kasuan eztabaida handiagoa izan daiteke: izan ere, 1941ean egindako argazki sorta horretan (15 argazki dira, guztira) Pasai Donibanen atera zirela jartzen du, argiki Orio bada ere.

Argazkiak Vicente Martinek egin zituen, 1926an jaio eta 2016an hil zen argazkilari donostiarra. Bere argazki guztiak Car Funtsari eman zizkion eta honek Kutxa Fototekari. Kutxa Fototekak lizentzia librearekin jarri zituen GureGipuzkoa ekimenaren baitan eta Wikimedia Commonsen argazki guzti horiek gurera igo genituen, Wikipedian (eta beste edozei proiektutan) erabili ahal izateko. Vicente Martinen 1.236 argazki daude, eta horietako askok balio dokumental izugarria dute, frankismoaren hasierako Gipuzkoa dokumentatzen baitute.

15 argazki hauek, ordea, akats bat dute. Ez dakigu akatsa digitalizatzerakoan sortu zen, edo Martinek berak gaizki sailkatu ote zituen, baina argiki Orio diren horiek Pasai Donibane gisa agertzen dira. Galdera, ordea, beste bat da: argazkian agertzen diren arraunlariak oriotarrak dira eurek irabazitako bandera bat edo denboraldi ospatzen ala pasaitarrak dira Orion irabazi ostean?

1941ean Oriok ez zuen Kontxako Bandera irabazi (Hondarribia izan zen garaile eta San Juan 2.). 1940an (Amaikak Bati 35 segundo aterata) eta 1942an (San Juani 9 segundo aterata) bai, Orio izan zen irabazle. Hala ere, beste argazki hau ikusita, ematen du hainbat garaipen ari direla ospatzen.

Argazkia: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Remeros_por_las_calles_de_Pasai_Donibane_con_sus_banderas_y_trofeos_(11_de_15)_-_Fondo_Car-Kutxa_Fototeka.jpg

Wikilariok katalogazioa ahalik eta hoberen egiteko asmoa dugu. Kasu honetan akats bat aurkitu dugu, baina galderak erantzun bat behar du: Orioko arraunlariak dira Orion ospakizunetan edo Pasai Donibanekoak dira… Orion ere ospakizunetan?

Hemen uzten dizuegu argazki guztiei lotura, ea soluzio bat ematen diogun aferari.

Ana Ollok eta Xabier Armendaritz Euskal Wikilarien Kultur Elkarteko lehendakariak lankidetza hitzarmena sinatu dute “Wikipedia Euskaraz” proiektua Nafarroan garatzeko.

Nafarroako Gobernuak, Euskarabidea-Euskararen Nafar Institutuaren bitartez, eta Euskal Wikilarien Kultur Elkarteak lankidetza hitzarmena sinatu dute Wikipedian euskarazko kultur eduki digitalen sorkuntza, hedapena eta kontsumoa sustatzeko.

Nafarroako herritarrei euskarazko eduki digital eta kulturalaren eskaintza handitzen jarraitzeko asmoz, Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetako kontseilariak eta Xabier Armendaritz Euskal Wikilarien Kultur Elkarteko lehendakariak bi erakundeen arteko lankidetza formalizatu dute gaur goizean. Horri esker, 25.000 euroko diru ekarpena duena, kultur elkarteak eta Euskarabideak elkarrekin lan egingo dute aurten Nafarroan “Wikipedia Euskaraz” programa ezartzeko.

Euskarabideak, Euskararen I. Plan Estrategikoan (2016-2019), informazioaren eta komunikazioaren teknologietan euskararen presentzia areagotzea jarri zuen helburutzat, euskararen gizarte erabilera sustatzeko helburu nagusiarekin. Bigarren planak ere bide beretik jarraituko du. Hortaz, Interneten dauden informazio guneetan euskarazko publikazioak eta eskaintza handitzeko ekimenak babestea beharrezkoa suertatzen da.

Bere hitzaldian, Ollok azpimarratu du sinadura horrek “lankidetza instituzional publiko-pribatu horretan aurrera egitea” dakarrela, “kasu honetan bezala, 2016tik edukia eta ezagutza librea eta horiekin lotutako proiektuak euskaraz zabaltzen dituen elkarte batekin”.

“Aro batean bizi gara, non teknologiaren erabilerak aurrera egiten duen egunez egun, lanean eta aisialdian, edo kulturaren kontsumoan. Hori dela eta, une ezin hobean gaude horrelako lan-sinergiak ezartzeko, Nafarroako herritar guztien eskura euskarazko kultur adierazpenak jartzeko eta hainbat jardueraren bidez zabaltzeko”, esan du.

Ollok gogorarazi duenez, Nafarroa Suspertu Planaren barruan, “agerian geratzen da berrikuntza teknologikoaren beharra aurrera egiteko”. Eta esan du, “ Bizi dugun aro digitala are nabarmenago geratu da konfinamenduan, eta prozesu hori aprobetxatu behar dugu euskara eta bere kultura pertsona guztien eskura jartzeko aukerak zabaltzen jarraitzeko”.

Proiektuak Nafarroan

Euskal Wikilarien Kultura Elkartea, 2016an sortu zenetik, Nafarroari lotutako hainbat proiektutan aritu da lanean, gaur goizean sinatutako hitzarmenari esker indartu eta aurrera jarraitu ahal izango dutenak

Tokiko eragile eta erakundeekin elkarlanean, Wikipediaren bidez Nafarroako kultur ondarea zabaltzen lan egin da. Herriko toponimia, euskalkiak, istorioak eta monumentuak dira abian jarritako ekimenen protagonistak. Horrez gain, tokiko hedabideekin lan egiteko ildoak ere ezarri dituzte, Ttipi-Ttapa aldizkariarekin, esaterako. Aldizkariak Wikimediara igo du bere argazki-funtsaren zati bat, mundu guztiarentzat eskuragarri jarriz. Proiektu honi esker, adibidez, 1980 eta 1992 urteetako irudiak ikusi ahal izango dira deskribapen txiki batekin lagunduta.

Horretaz gain, Euskal Wikilarien Kultur Elkarteak garatzen dituen proiektuen artean ondare kulturala eta geografikoa zabaltzea dago, WikiBizi Euskal Herria ekimenaren barruan euskararen lurralde osoko lehen bidaia-gida irekia online eginez. Besteak beste, Irantzuko lurren inguruko ibilbideak sarera igotzea eta Larraungo mendi ibilbideen zerrenda eguneratzea aurreikusi dute. Oteiza museoarekin elkarlanean ere hasi gara, Jorge Oteizaren obra eta ondarea Wikipedian zabaltzeko asmoz.

Gainera, Euskal Wikilarien Kultur Elkarteak herritarren parte-hartzea sustatu nahi izan du proiektuan, eta WikiBizi Euskalherriak hiru argazki lehiaketa antolatu ditu udan zehar, ondareari eta naturari buruzko argazkiak biltzeko.

2017an hasi ginen gure Hezkuntza Programarekin, “Kalitatezko 1.000 artikulu Bigarren Hezkuntzako ikasleentzat” izenarekin. Lan asko egin dugu hasi ginenetik, adibidez 1.900 artikulu dituen zerrenda bat egin eta horiek hobetzeko bideak aurkitzen. Hiru urte hauetan lortu dugu ikasleek 3 milioi hitz inguru idaztea, Txikipedia sortzea, nazioarteko konferentzia bat egitea Wikimedia eta Hezkuntzaren harremanaren inguruan eta helburu artikuluen edukia bikoiztea.

Urtero gure lana azaltzen duen dokumentua egiten dugu, eta gardentasunaren izenean, hemen jaitsi eta irakurtzeko aukera duzue.

Wikipedia lan kolektibo bat da, askoren artean idatzia, garatua, zuzendua, eraldatua eta eztabaidatua. Artikulu batzuek ehunka pertsonen lana dute atzetik, beste batzuetan pertsona bakar batek edo pare batek hartu dute parte. Wikipedian aritzen diren pertsonek modu boluntarioan idazten dute, eta artikulu baten egiletza begiratzea posible bada ere, ez da izenik agertzen artikuluaren hasieran edo amaieran, beste lan batzuetan ohikoa den bezala.

Orain tresna berri batek aukera ematen digu testu baten zati bat nork idatzi duen begiratzeko, baita wikilari horrek artikuluaren zein ehunekoa idatzi duen begiratzeko ere.

Wikimedia Fundazioak, wikilariek egiten dituzten eskarien ondorioz, “Nork idatzi du hori?” izeneko Firefox eta Chrome luzapena sortu du, artikulu baten egiletza ezagutzeko aukera ematen diguna.

Luzapena instalatu ostean, “Nork idatzi du hori?” jartzen duen botoi bat agertuko da zure Wikipediako menuan, ezkerrean.

Artikulu batean gaudenean nahikoa izango da botoi horri ematea, datuak kargatzeko denbora itxoitea eta artikuluaren gainean klik eginez informazioa eskuratu ahal izango dugu.

Sistema honek “WhoColor” teknologia erabiltzen du, momentuz bost hizkuntzatan baino ez dagoena eskuragarri, tartean euskaraz. Tresna horri buruz hitz egin genizuen WhoColor, talde-lanak ebaluatzeko tresna, euskaraz artikuluan.


Azaroaren bostean, Estatuko Aldizkari Ofizialak (BOE) 14/2019 Errege Lege-Dekretua argitaratu zuen, urriaren hogeita hamaikan onartua izan zena, non Estatuko Administrazio Orokorrak salbuespenez eta neurriak hartuz, datuen transmisioa eta interneteko konexioa eteteko eskubidea gordetzen du, ordena publikoaren arrazoiak aldarrikatuz.


IV. Kapituluaren arabera, Telekomunikazio Orokorren 9/2014 Legearen aldaketa, Estatuak, defentsa nazionalaren esparruan segurtasun publikoari eragin diezaiokeen edozein motatako azpiegitura, sare, zerbitzu edo baliabide digitalen erabileraren eskubidea bere gain hartzen du. Web orriak eta bestelako zerbitzuen itxieran berehalako ekimenen ahalmena Espainiako Gobernuak babesten du, Ekonomia eta Negozioen Ministerioaren bidez, eta baita sare guztien kontrola eta funtzionamendua salbuespenez deskribatutako aldi iragankorretan. Ez da beharrezkoa aurretiazko eskakizun judizialik.


Euskal Wikilarien Elkarteak, Amical Wikimedia katalanak ere gai honen inguruan adierazi bezala, dekretu lege berri horrekin gure desadostasun sakona adierazten dugu, bai eta gure gero eta kezka handiagoa ere eskubide digitalen murrizketekin Espainiako lurraldean.


Lehenengo eta behin, lege honen eztabaida falta Parlamentuan, behin-behineko gobernu batek onartua, hauteskunde kanpaina bete betean, eta lege-dekretu formularen bidez, une funtsezkoan informazio askatasunaren atzerakada zorrotza adierazten du. Bigarrenez, zehaztasunik gabe definitutako kontzeptuak, hala nola “segurtasun nazionala”, “ordena publikoa”, “trantsizio-aldia” edo “ohiz kanpoko egoera”, motibazio politikoan eta disidentzia ideologikoaren errepresioan oinarritutako bereizkeriarik gabeko ekintzak ahalbideratzen dute. Hirugarrenez, kezkatuta gaude legearen hitzaurreak testuinguruan jarri eta justifikatu egiten dituela Espainiako lurralde desberdinetan egiten diren etengabeko mobilizazio sozio-politikoen aurrean hartutako neurriak.


Zentzu horretan, Euskal Wikilarien Elkarteak aldez aurretik adierazi du Euskal Herriko oinarrizko eskubide zibilak eta adierazpen askatasunaren eta haren aldeko ekintzen alde dagoela. Goian aipatutako dekretuak larriki bortxatzen du informazio-askatasuna, Wikipedia eta berari lotutako proiektuetan bezala, jendeari zabalik eta eskuragarri egon beharko liratekeelako. Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalaren 19. Artikuluak defendatzen duenez, “denek dute eskubidea iritzi eta adierazpen askatasuna izateko: eskubideak, interferentziarik gabe iritziak emateko askatasuna barne hartzen du, eta informazioa eta ideiak bilatu, jaso eta helarazteko edozein euskarritan, eta mugak kontutan hartu gabe.”


Badira zentsura digitalaren azken aldiko aurrekariak, oso giza eragin larria izan dutenak. 2014ko otsailean, Turkiako parlamentuak 5651 Zb. Legea onartu zuen, estatuko telekomunikazio autoritateei botere berriak ematen Internetaren erregulazioari buruz. Urte gutxiren ondoren, 2017ko apirilean, eta lege hori erabiliz, Wikipediaren hizkuntza guztietako bertsioen sarrera blokeatu egin ziren, Turkiako Gobernuaren erreklamazioa Ingeles Wikipediaren estatuaren terrorismoaren artikuluan oinarrituta.


Arrazoi horiengatik guztiengatik, Euskal Wikilarien Elkarteak lege-dekretu honi bere gaitzespena berresten dio, eta berehala erretiratzea eskatzen du. Gure erakundea, zalantzarik gabe, askatasun digitalaren eta giza eskubideen adierazpenaren, batzar baketsuen eta informazioaren sarbidearen alde dago.


2019ko azaroaren 21a

Argazkia: cc-by-sa-3.0 Calvinius

Dokumentuen digitalizazio masiboarekin, sare sozialen eztandarekin eta hizkuntz teknologien hedapenarekin arloen arteko lankidetza abiadura biziz garatzen ari da. Esparru bien artean eremu berriak ere ireki dira ikerketari eta berrikuntzari begira. Pasa den ekainaren 26an UEUk antolatu zuen “Humanitate digitalak: aukerak, erakundeen rol berriak eta elkarlana jardunaldia izan zen deialdi hau antolatzeko motibazioa. Bertan giza- eta gizarte-zientziak ikertzeko hainbat bide berri proposatu ziren, horietako asko gainera, Wikipedia edota Wikidatarekin lotuta daude. Bi plataforma horietan humanitatetei buruz datu andana (big data) lizentzia libreekin jaso edota modu grafikoan erakutsi baitaitezke. Jardunaldiko aurkezpenen bideoak lagungarri izan daitezke lantzeko bide berriak aurkitzeko.

Horregatik, EWKEk eta UEUk ikerketa egiteko laguntza ematea adostu dugu. 5.000 euroko bi poltsa eskainiko dira, 8 hilabetez ikerketa egin ahal izateko. Ikerketaren oinarria eta hainbat adibide irakur ditzakezu UEUren webgunean.